Ga naar de inhoud
Go Flow
Onder druk wordt alles vloeibaar
← Alle boeken

Onder druk wordt alles vloeibaar

De bedoeling van een fluïde ecosysteem

Henk Venema & Hans van Leeuwen

Organisaties krijgen in toenemende mate te maken met vraagstukken die zij niet (meer) zelfstandig kunnen of willen oplossen. De wereld ontwikkelt zich sneller dan beleid en processen kunnen bijhouden. Cyberdreigingen stoppen niet bij landsgrenzen of organisatiegrenzen. Maatschappelijke opgaven rond zorg, veiligheid, energie en klimaat raken complete waardeketens. Tekorten aan mensen, kennis en middelen dwingen organisaties om anders naar samenwerking te kijken.

Veel gevestigde organisaties worstelen met een omvangrijke erfenis die organisatorische fitheid in de weg ligt. Processen zijn in de loop der jaren steeds ingewikkelder geworden, systemen zijn moeilijk aanpasbaar en besluitvorming verloopt traag, over meerdere hiërarchische lagen.

Grenzen, rollen, technologieën en belangen die voorheen van elkaar gescheiden waren, vloeien steeds meer in elkaar over (fluïditeit/flow). Ontwikkelingen volgen elkaar niet alleen sneller op, maar versterken en beïnvloeden elkaar ook. Hierdoor veranderen de omgeving, de opgave en soms zelfs het gewenste eindresultaat terwijl organisaties al onderweg zijn. De centrale vraag van Onder druk wordt alles vloeibaar is daarom niet alleen hoe organisaties wendbaarder kunnen worden; de auteurs gaan dieper in op samenwerkingsfitheid en de persoonlijke fitheid om te verbinden. Zo onderzoeken ze hoe organisaties met passende partners kunnen omgaan met vraagstukken die hun individuele vermogen, kennis en mandaat overstijgen.

Traditionele organisaties zijn doorgaans ingericht rond één of meer afgebakende taken. Ze beschikken over een eigen strategie, structuur, begroting, bestuur en verantwoordingsmodel. Complexe vraagstukken houden zich echter niet aan organisatieschema’s. Een probleem in de zorg kan tegelijk een sociaal, financieel, technologisch en bestuurlijk probleem zijn. Een digitale innovatie raakt niet alleen de IT-afdeling, maar ook dienstverlening, wetgeving, toezicht, gedrag, leiderschap en het vertrouwen van burgers of klanten. Geen enkele betrokken partij beschikt dan over het volledige probleembeeld of alle benodigde competenties.

Samenwerking is tegenwoordig geen aanvullende activiteit meer, maar een noodzakelijke voorwaarde om resultaat te bereiken. Binnen het Ego-perspectief redeneert iedere organisatie vooral vanuit de eigen opdracht, bevoegdheden, middelen en belangen. Binnen het Eco-perspectief staat de gezamenlijke maatschappelijke of economische waarde centraal. De deelnemers blijven herkenbare organisaties, maar verbinden hun mensen, kennis, data, technologie en handelingsvermogen rond een gedeelde bedoeling.

Een fluïde ecosysteem is dus een dynamisch samenwerkingsverband dat zich rond een concrete bedoeling of opgave vormt. De samenstelling staat niet voor altijd vast. Partijen kunnen aansluiten wanneer hun kennis, middelen of bevoegdheden nodig zijn en weer ruimte maken wanneer hun bijdrage minder relevant wordt. De kracht van een dergelijk ecosysteem ligt niet in het bouwen van een nieuwe, zware organisatie boven op de bestaande organisaties. De kracht ontstaat door de beschikbare competenties op het juiste moment met elkaar te verbinden. De vorm volgt de opgave.

Daarbij kunnen zeer uiteenlopende deelnemers betrokken zijn: overheidsorganisaties, bedrijven, kennisinstellingen, maatschappelijke partners, leveranciers, zelfstandige professionals, burgers en gebruikers. Ook AI, data, digitale platforms, agents en andere technologische voorzieningen kunnen onderdeel worden van het gezamenlijke organiserend vermogen.

De samenwerking wordt bijeengehouden door een gemeenschappelijke purpose: de bedoeling waarvoor het ecosysteem bestaat. Die bedoeling geeft richting zonder de volledige route vooraf vast te leggen. De deelnemers spreken af welke waarde zij gezamenlijk willen creëren, welke bijdrage ieder kan leveren en hoe zij omgaan met besluitvorming, verantwoordelijkheden, risico’s en opbrengsten. Een fluïde ecosysteem vereist daarvoor vertrouwen, transparantie en gelijkwaardigheid. Deelnemers moeten verder kunnen kijken dan het belang van hun eigen organisatie. Ze moeten informatie durven delen, verschillen bespreekbaar maken en gezamenlijk leren van wat tijdens de uitvoering gebeurt.

De overgang naar een fluïde ecosysteem vraagt volgens Venema en Van Leeuwen om ontwikkeling van fitheden in drie dimensies: fitheid in organiseren, digitalisering en de mens.

  • De organisatorische dimensie betreft onder meer strategie, governance, processen, waardestromen, besluitvorming en de inrichting van samenwerking. Organisaties moeten voldoende structuur bieden om gezamenlijk te kunnen handelen, maar voorkomen dat die structuur de beweging opnieuw verstikt.
  • De digitale dimensie gaat verder dan het invoeren van nieuwe hulpmiddelen. Data, AI, cloudtechnologie, digitale soevereiniteit en moderne manieren van ontwikkelen bepalen in toenemende mate hoe snel een ecosysteem kan waarnemen, beslissen en waarde leveren. Verouderde technologie en langdurige ontwikkelcycli kunnen een belangrijke rem op de samenwerking vormen.
  • De menselijke dimensie is uiteindelijk bepalend. Mensen moeten de verandering willen, kunnen en mogen realiseren. Daarvoor zijn talent, leiderschap, psychologische veiligheid, verbinding en een cultuur van leren nodig. Een technisch geavanceerd ecosysteem zonder vertrouwen en gedeelde betekenis zal niet duurzaam functioneren.

De drie dimensies kunnen niet afzonderlijk worden ontwikkeld. Nieuwe technologie werkt niet wanneer processen en bevoegdheden niet meebewegen. Een nieuwe structuur levert weinig op wanneer mensen blijven handelen vanuit oude belangen. Betrokken professionals kunnen hun waarde niet realiseren wanneer systemen en regels hen voortdurend beperken.

Om een fluïde ecosysteem in beweging te brengen, presenteren de auteurs een cyclische aanpak met vier stappen:

  • Bewustwording – bewust worden. Aan de hand van de Go Flow aanpak, fit, snel en dynamisch onderzoeken wat er in je organisatie kan spelen (op de negen fitheidsgebieden). Een snelle fase van bewustwording die moet leiden tot een gedeeld bewustzijn van de ontwikkelingen.
  • Beoordeling – vaststellen. Snel vaststellen waar de belangrijkste opgaven liggen op basis van een beoordeling van de fitheden van de organisatie of het ecosysteem. Snelle besluitvorming over waar de aanpassingen het meest gewenst zijn.
  • Aanpassing – aanpassen. Aanpassingen op basis van kleine iteratieve (kortcyclische) mini plannetjes, ontworpen met de medewerkers en/of partners.
  • Actie – doen. De mini stapjes worden uitgevoerd; er wordt geleerd van wat er in de praktijk gebeurt. Die ervaringen vormen vervolgens de input voor een nieuw mini plannetje. De vier A’s vormen de ritmische hartslag van een Ecosysteem. De auteurs redeneren vanuit de Go Flow principes van fit, snel en dynamisch organiseren. Het ecosysteem moet niet het grootste deel van zijn tijd besteden aan analyses, structuren en plannen. Bewustwording, beoordeling en aanpassing moeten snel verlopen om zo energie om te zetten in daadwerkelijke waardecreatie. Leren vindt voor een belangrijk deel plaats tijdens het doen.

Organisaties hebben de afgelopen decennia veel geïnvesteerd in Lean, Agile, Scrum, DevOps, SAFe en digitale transformatie. Die investeringen blijven waardevol. Het boek presenteert het fluïde Ecosysteem als een volgende ontwikkeling: van optimaliseren binnen de eigen organisatie naar voortdurend waarde creëren over organisatiegrenzen heen.

Het boek is relevant voor zowel commerciële ondernemingen als publieke organisaties. Banken, zorginstellingen, uitvoeringsorganisaties, toezichthouders, technologiebedrijven en maatschappelijke partners worden allemaal geconfronteerd met vraagstukken die onderdeel zijn van een groter stelsel. Hun succes hangt steeds sterker af van de kwaliteit van het samenspel.

Het boek is bedoeld voor bestuurders en leiders die merken dat hun organisatie complexe opgaven niet meer alleen kan oplossen. Voor programma- en transitiemanagers die samenwerking over organisatiegrenzen moeten organiseren. Voor beleidsmakers en publieke professionals die binnen ketens en stelsels maatschappelijke waarde willen realiseren. En voor adviseurs, architecten, IT-professionals en veranderaars die digitalisering, mens en organisatie met elkaar willen verbinden.

Het boek combineert een brede beschouwing van fluïditeit met een concrete oplossingsrichting, een centrale organisatiecase en verschillende praktijkvoorbeelden. Daarmee nodigt het lezers uit om niet alleen over ecosystemen te spreken, maar ze daadwerkelijk te vormen en in beweging te brengen. Onder druk kan alles vloeibaar worden. De uitdaging is om die beweging niet te ondergaan, maar gezamenlijk richting te geven.

Deel deze pagina

LinkedIn X E-mail

Discussies hierover

Heb je een vraag over dit onderwerp, of een ervaring om te delen? Start een discussie; die blijft aan deze pagina gekoppeld.

Start een discussie

Reacties op dit boek

Nog geen reacties

Wees de eerste die reageert.

Wil je reageren? Log in of meld je gratis aan.