
Verandering was ooit iets met een herkenbaar begin en einde. Een organisatie stelde een nieuwe koers vast, maakte een plan, voerde dat plan uit en keerde vervolgens terug naar een periode van relatieve rust. Die werkelijkheid bestaat nauwelijks meer. Technologie, samenleving, economie, menselijk gedrag en organisatievormen beïnvloeden elkaar voortdurend. Nieuwe ontwikkelingen ontstaan tegelijk, versterken elkaar en veranderen tijdens hun toepassing alweer van karakter.
Hans Schönfeld noemt deze werkelijkheid fluïditeit. Fluiditeit betekent dat grenzen vervagen en bestaande categorieën in elkaar overvloeien. Werk en privé, mens en technologie, producent en consument, lokaal en mondiaal, vast en flexibel: het zijn steeds minder duidelijk gescheiden werelden. Oude structuren verdwijnen bovendien niet onmiddellijk wanneer iets nieuws ontstaat. Ze blijven naast nieuwe werkwijzen bestaan en maken de werkelijkheid gelaagd, soms tegenstrijdig en lastig te doorgronden.
Organisaties lijken op bouwwerken bestaande uit afdelingen, functies, processen, bevoegdheden en formele lijnen. Bij veranderingen wordt (een deel van) het bouwwerk opnieuw ontworpen: een nieuwe structuur, een nieuw organogram of een nieuw besturingsmodel. Maar in een fluïde omgeving organiseert men vanuit het besef dat de organisatie nooit werkelijk af is en verandering een continu proces is. De aandacht moet daarom verschuiven van organisatie naar het continu organiseren. Organiseren is een doorlopend proces waarin mensen, technologie, informatie, relaties en omstandigheden steeds opnieuw samenkomen. Richting, samenwerking en structuur ontstaan tijdens het handelen. Ze kunnen tijdelijk worden vastgelegd, maar moeten weer kunnen veranderen zodra de context daarom vraagt.
Dat betekent niet dat plannen, processen en regels onbruikbaar worden. Organisaties hebben stabiliteit nodig om betrouwbaar te functioneren. Tegelijkertijd moeten zij ruimte houden voor vernieuwing, experiment en aanpassing. De kunst is om beide vermogens naast elkaar te ontwikkelen. Schönfeld beschrijft dit als ambidexteriteit: het vermogen om te beheersen én te ontdekken, te exploiteren én te exploreren.
Wie goed met fluïditeit wil omgaan, moet haar eerst leren zien. Mechanistisch denken vertrekt vanuit voorspelbaarheid, duidelijke oorzaken en bestuurbare processen. Het informationele wereldbeeld kijkt meer naar interacties, netwerken, feedback en patronen die onderweg ontstaan. Beide perspectieven hebben waarde. Het probleem ontstaat wanneer een organisatie uitsluitend blijft sturen vanuit het eerste perspectief, terwijl haar omgeving al als een dynamisch netwerk functioneert. Dan worden plannen sneller ingehaald door de werkelijkheid, duurt besluitvorming te lang en lossen organisaties problemen op die ondertussen van vorm zijn veranderd.
Het boek helpt lezers daarom anders te kijken naar veranderingen. Niet iedere ontwikkeling kan vooraf volledig worden begrepen. Soms ontstaat inzicht pas door te handelen, te observeren en gezamenlijk te leren. Dat vraagt nieuwsgierigheid, het vermogen om meerdere mogelijke toekomsten te onderzoeken en de bereidheid om aannames opnieuw ter discussie te stellen.
Centraal in het boek staan acht met elkaar verbonden vermogens die organisaties helpen om met een bewegende werkelijkheid om te gaan.
- Digitale fitheid bepaalt in toenemende mate hoe snel een organisatie informatie kan verwerken, verbindingen kan leggen en nieuwe mogelijkheden kan benutten. Daarbij gaat het niet alleen om software en data.
- Ook de samenwerking tussen mensen en intelligente systemen, waaronder AI en cobots, krijgt een steeds grotere plaats.
- Ambidexteriteit helpt organisaties om continuïteit en vernieuwing in evenwicht te brengen. Ze moeten bestaande dienstverlening betrouwbaar uitvoeren en tegelijkertijd nieuwe vormen ontdekken. Een teveel aan beheersing leidt tot rigiditeit; een teveel aan experiment kan leiden tot versnippering en onvoorspelbaarheid.
- Daarnaast is het nodig om de context scherp waar te nemen, meerdere toekomstbeelden te verkennen, creatief te innoveren en actief in ecosystemen samen te werken.
- Besluiten moeten sneller en dichter bij het handelen kunnen worden genomen.
- Ideeën moeten vlot kunnen worden gerealiseerd en de organisatie moet voortdurend blijven verbeteren.
Deze vermogens functioneren als onderdelen van een levend systeem. Zwakte op één gebied beïnvloedt de andere gebieden. Digitale technologie heeft bijvoorbeeld weinig waarde wanneer besluitvorming traag blijft. Experimenteren levert weinig op wanneer ervaringen niet worden gedeeld. Samenwerking in een netwerk werkt alleen wanneer partijen elkaar vertrouwen en betekenis kunnen geven aan wat zij samen willen bereiken.
Fluiditeit vraagt ook iets van mensen. Nieuwe structuren of technologieën zijn onvoldoende wanneer mensen vasthouden aan oude denkpatronen. Schönfeld onderscheidt vijf menselijke dimensies: zijn, denken, relateren, samenwerken en handelen.
- Zijn gaat over identiteit, bewustzijn en de manier waarop iemand aanwezig is in een veranderende omgeving.
- Denken betreft het kunnen loslaten van vanzelfsprekendheden en het onderzoeken van alternatieve verklaringen.
- Relateren gaat over het aangaan van betekenisvolle verbindingen.
- Samenwerken vraagt het vermogen om verschillende perspectieven en talenten te combineren.
- Handelen betekent dat inzichten daadwerkelijk worden omgezet in experimenten, beslissingen en beweging.
Een fluïde danser probeert de werkelijkheid niet volledig stil te zetten om haar te kunnen controleren. Hij of zij leert meebewegen, zonder richting en verantwoordelijkheid te verliezen. Dat vraagt om een combinatie van moed en bescheidenheid: durven handelen terwijl nog niet alles bekend is, en bereid zijn de gekozen richting bij te stellen wanneer nieuwe informatie beschikbaar komt. De leider kan niet langer altijd degene zijn die de toekomst kent en het volledige veranderproces ontwerpt. Leiderschap wordt meer vergelijkbaar met choreografie: ruimte maken, ritme aanbrengen, verbindingen stimuleren en zorgen dat mensen gezamenlijk kunnen bewegen.
Bestuurders en leiders moeten zichtbaar betrokken zijn, snelle besluitvorming mogelijk maken en investeren in sterke teams en netwerken. Ze moeten verschillende vormen van kennis bij elkaar brengen en accepteren dat betekenis en waarde soms pas tijdens het proces ontstaan. Goede governance blijft noodzakelijk, maar krijgt een dynamischer karakter. Toezicht en sturing moeten voldoende houvast bieden zonder de beweging te verstikken.
Dancing with Change & Fluidity is geschreven voor bestuurders, toezichthouders, managers, adviseurs, professionals, studenten en iedereen die betrokken is bij digitale transformatie, organisatieontwikkeling en maatschappelijke verandering. De kracht van het boek ligt in de verbinding tussen technologie, organisatiekunde en menselijk handelen. Digitale ontwikkelingen worden geplaatst in een bredere maatschappelijke context. Organiseren wordt benaderd als een samenspel van structuren, relaties, informatie, gedrag en betekenis. Daarmee nodigt het boek de lezer uit om verder te kijken dan de volgende reorganisatie of technologische implementatie.
Dit boek nodigt uit om verandering niet alleen te ondergaan of te beheersen, maar ermee te dansen. Niet vanuit roekeloosheid, maar vanuit nieuwsgierigheid, vakmanschap en vertrouwen. De toekomst behoort aan mensen en organisaties die voldoende houvast hebben om betrouwbaar te handelen en voldoende beweeglijkheid om zich steeds opnieuw uit te vinden.
Over de auteurs

Hans Schönfeld MCM
Choreograaf van beweging, auteur, initiatiefnemer.
Initiatiefnemer van het netwerk. Auteur van meerdere recente boeken en artikelen over fit, snel en dynamisch organiseren.
LinkedInDiscussies hierover
Heb je een vraag over dit onderwerp, of een ervaring om te delen? Start een discussie; die blijft aan deze pagina gekoppeld.
Reacties op dit boek
Nog geen reacties
Wees de eerste die reageert.
Wil je reageren? Log in of meld je gratis aan.